Logo ofisyèl HAYTIBOBO
Lèt kiltirèl la / Novanm 2026 · Nimewo 02
HAYTIBOBO — Novembre 2026 — N° 02
Atizay · Kwayans · Rega

Atizay ak
kwayans nou yo.

Sa relijyon yo enspire atis yo, Gede yo nan penti ayisyen ak rega imanis Jakkho.

EDITORYAL

Sa atizay dwe kwayans nou yo

Pafwa, ou sèlman bezwen pouse pòt yon legliz pou konprann gen yon pati nan istwa atizay ki ekri la. Sou mi yo, nan vitray yo, anlè lotèl yo, atis yo bay sa fidèl yo pa t kapab wè yon figi. Yo pentire doulè, espwa, laperèz lanmò ak pwomès yon lòt lavi. Kesyon sa yo toujou touche nou, menm lè nou pa pataje lafwa ki te enspire zèv sa yo ankò.

Michel-Ange · La Création d’Adam
Katolis
Michel-Ange · Kreyasyon Adan
Chapèl Sikstin · detay. Smarthistory.

Pandan plizyè syèk, Legliz katolik te kòmande tablo, finanse atelye epi ofri atis yo espas pou devlope talan yo. Li difisil pou imajine Michel-Ange san plafon Chapèl Sikstin nan, oswa pou separe yon gwo pati nan penti Renesans lan ak istwa biblik yo. Men sipò sa a te gen egzijans pa li tou: atis yo pa t toujou kapab pentire sa yo te vle, ni jan yo te vle. Relijyon te ankouraje kreyasyon pandan li t ap chèche kontwole sans li.

Islam · kaligrafi · 1Islam · kaligrafi · 2
Islam · kaligrafi
Foto yo bay

Lòt tradisyon te louvri lòt chemen. Nan atizay Islam lan, plas pawòl sakre a okipe te nouri yon pratik kaligrafi ki ekstraòdinè. Ekriti a tounen yon prezans vizyèl, ritm tras yo pote. Motif jewometrik ak motif plant yo te ofri gwo posiblite pou kreye tou. Men li pa ta kòrèk pou di atizay sa yo pa reprezante moun: penti nan maniskri pès yo, sitou, montre yon tradisyon reprezantasyon figi ki rich anpil. Rapò ak imaj la chanje anpil selon epòk, rejyon ak itilizasyon yo.

Fresk Sainte-Trinité
Pwotestantis
Fresk Sainte-Trinité
Foto retravaye

Pwotestantis te chanje plas atizay tou. Nan kèk branch Refòm nan, yo retire imaj relijye yo nan kote moun adore, epi pafwa yo detwi yo. Lòt branch, tankou tradisyon literyèn nan, te konsève yon plas pou yo. Nan Peyiba nan disetyèm syèk la, pòtrè, peyizaj, sèn anndan kay ak nati mò te devlope anpil, avèk sipò nouvo achtè tou. Yon tab ki pare, yon chanm limyè antre ladan l nan yon fenèt, yon figi òdinè te kapab tounen sijè yon tablo. Lavi chak jou te merite pou yo gade l tou.

E lakay nou?

Nou pa ka rekonèt wòl katolis nan penti ewopeyen, admire atizay Islam lan, epi vire je nou lè Vodou antre nan yon tablo ayisyen. Se ta gade pwòp istwa pa nou ak yon malèz nou pa egzije devan istwa lòt moun.

André Pierre · Baron Samedi
Vodou
André Pierre · Baron Samedi
Akiba Antiques / Bidsquare.

Nan nimewo sa a, Chancy Victorin envite nou gade plas Gede yo nan penti ayisyen. Rad yo, jès yo, fason yo fè lanmò ak lavi rankontre bay pent yo yon materyèl ki espesyal. Dèyè figi sa yo, gen kwayans, men gen memwa tou, atitid ak yon fason pou viv nan monn nan.

Nou pa bezwen pataje relijyon yon atis pou nou pran zèv li oserye. Nou ka kanpe devan yon Vyèj, yon kaligrafi oswa yon Bawon Samdi epi chèche konprann sa kreyasyon sa a di sou moun ki fè l fèt.

Se wòl sa a tou nou vle bay HAYTIBOBO: ofri yon espas kote nou ka gade anvan nou jije, dekouvri anvan nou rejte. Eritaj nou merite atansyon sa a. Sitou nan sa li genyen ki pi entim, ki pi konplèks e ki ka deranje nou pafwa.

Ekip redaksyon HAYTIBOBO

NAN NIMEWO SA A / ATIZAY AK RELIJYON · PAWÒL EWA · CHANCY VICTORIN · JAKKHO
PIBLISITE / PIKIMEN
Piblisite PIKIMEN — vizyèl yo bay
Powèm EWA yo / Tèks orijinal
Wilson Simeon (EWA) — pòtrè oswa powèm orijinal an kreyòl

Wilson Simeon · EWA

PIBLISITE / KRAIN
KRAIN — pneus, UDG Moto Parts
Rega sou atizay
01 / Ann pale de atizay · Tribin

Gede yo, gwo sous enspirasyon pou penti ayisyen

Chancy Victorin

Se petèt lespri Vodou ki pi kaptivan yo: Gede yo. Selebrasyon yo chak ane kòmanse nan mitan mwa oktòb pou rive jis 6 desanm, avèk pi gwo moman yo premye ak 2 novanm. Fòk nou sonje penti ayisyen gen yon gwo enfliyans Vodou ladan l, kit atis la nan mouvman Saint-Soleil oswa lekòl bote a, kit li pa ladan yo. Se omwen sa ti kout je sa a sou pent ayisyen yo montre. Li pa kouvri tout pent yo, men li montre jan divinite sa yo, ki gen yon sèvis ki asosye ak blag grivo, kapab fè moun fè bak epi kaptive yo anmenmtan.

André Pierre te pentire omwen de tablo sou tèm sa a. Tablo 1982 a fè sonje Bawon Samdi, nan yon rankont ant rad li ak kè kontan li.

An 2003, Gérard Fortuné te fè yon zèv nan estil nayif ki montre yon seremoni pou rann Gede yo omaj. Erick-Paul Hector gen yon zèv sou Bawon Samdi ki konsève nan Chazen Museum. De mesye ak chapo wo yo nan yon tablo Gérard Valcin antre nan menm estetik sa a. Menm Basquiat, ki gen rasin ayisyen, te desine pèsonaj moun asosye ak Bawon Samdi sou plizyè tablo.

Pou anpil pent ayisyen, tankou Hector Hyppolite, pa gen dout jeni gen tandans melanje ak fervè relijye. Men plas Gede yo okipe nan atizay soti tou nan aspè pitorèsk eleman vizyèl yo: chapo, linèt, poud nan figi ak mouvman ranch yo fè yo tounen yon sijè ki ofri plis posiblite pou pent yo pase lòt lespri Vodou yo.

PIBLISITE / GAOFAN
Piblisite GAOFAN — vizyèl yo bay
02 / Yon atis, yon zèv

Jakkho, nan nivo limanite

De souri bò yon ponp dlo. Sa sifi pou kenbe je nou.

Jean Jacob Charles, moun konnen sou non Jakkho, defini tèt li kòm yon fotograf imanis ak yon eksploratè limanite. Premye kamera li, li te resevwa a ven an, te louvri yon chemen li kontinye suiv depi douz ane: chèche, dèyè aparans yo, sa moun santi ak sa ki mare yo ansanm.

Jakkho — pòtrè atis la oswa foto de jèn fi k ap souri bò yon ponp dlo
Fotografi: Jakkho.

«Moun ki kaptire sa moun santi»: pawòl sa a pran yon sans espesyal nan foto sa a.

De jèn fi kenbe levye yon ponp. Youn gade yon ti jan sou kote; lòt la vire nan direksyon lantiy la ak yon gwo souri sou figi l. Nou pa konnen sa ki sot di a, ni sa ki fè yo kontan. Foto a kite nou antre nan moman sa a san li pa pretann esplike nou tout bagay.

Konpozisyon an merite pou nou pran tan gade l. De poto yo ankadre sèn nan tankou yon pòt ki louvri. Depi ponp lan, sou bò gòch, liy oblik levye a mennen je nou sou men yo, apre sa sou figi yo. Gwo mi a, ki prèske vid, kite yon espas trankil toutotou pèsonaj yo. Flè sou yon rad, ti pwen sou yon kòsaj ak teksti beton an bay senplisite sa a tout richès li.

Nwa ak blan an rasanble eleman sa yo san li pa konfonn yo. Li fè ekspresyon yo, limyè sou figi yo ak prezans kò yo parèt pi klè. Souri jèn fi ki devan an tounen pwen kote je nou poze nan foto a; nou retounen sou li apre nou fin gade rès kad la.

Fòs foto sa a soti tou nan mezi li kenbe. Ponp lan ak mi yo te kapab sèvi kòm pretèks pou pale sou kondisyon materyèl yo. Men isit la, se moun yo ki pran tout plas yo nan sèn nan. Kè kontan yo pa bezwen esplikasyon ni tounen yon leson: li la, epi fotograf la ba li tout enpòtans li.

Nan atansyon sa a, nou rekonèt yon kalite esansyèl nan travay Jakkho: li konnen kijan pou konstwi yon imaj pandan li kite moun li fotografye yo viv. Rega li bay yon jès chak jou, yon ekspresyon ki pase vit, yon rankont nou te ka travèse san nou pa wè l valè.

Foto sa a rete nan memwa nou pou yon rezon senp: apre nou fin gade konpozisyon li, se sitou de souri sa yo nou sonje.

Rega kritik: ekip redaksyon HAYTIBOBO

Dekouvri pòtfolyo Jakkho ↗
PIBLISITE / D&H LUXURY
Piblisite D&H LUXURY — vizyèl yo bay
Avèk sipò esponsò ofisyèl nou yo

Atizay avanse ansanm.

HAYTIBOBO remèsye Pikimen, La Crêtonne Hôtel, Idgie’s ak D&H Luxury pou sipò yo.

Esponsò ofisyèl : Pikimen Hygiène Plus, La Crêtonne Hôtel, Idgie’s et D&H Luxury

Pikimen ↗︎  ·  D&H Luxury ↗︎

Patnè nou yo
ARD&CO — partenaire HAYTIBOBO
ARD&CO
Cingi’s Créations — partenaire HAYTIBOBO
Cingi’s Créations